Dolar neden yükselir? Doların yükselme sebepleri nelerdir?


ABD’nin para birimi dolar neden yükselir? Bu soruya şu sıralar ülkedeki herkes yanıt arıyor. Gelin işin aslına birlikte bakalım. Doların yükselme sebepleri ve dolar neden yükselir başlıklı bu yazıda hem öğrenciler hem de meraklılar son derece faydalı bilgiler yer alıyor.

Öncelikle kabul etmemiz gereken iki önemli gerçek var. Bunlardan bir tanesi dolar, dünyanın para birimidir. Buna kimsenin itirazı olacağını sanmıyorum. Bugün dünyanın herhangi bir ülkesinin en ücra köşesinde 100 dolarlık banknotu cebinizden çıkarıp birine gösterseniz, oldukça mutlu bir yüz ile karşılaşırsınız. Kabul etmemiz gereken ikinci gerçek ise Türkiye ekonomisinin dışa bağlı olduğudur. Petrol, otomobil, ilaç endüstrisi, sanayi malları, üretim araçları, tüketici elektroniği gibi aklınıza gelen en büyük hacimli sektörlerde ülkemiz ne yazık ki ithalata bağlıdır. Eğer bunları kabul ettiysek yazının ikinci bölümüne geçebiliriz. Son bir bilgi vermek istiyorum. Ben bu yazıyı dolar üzerinden yazıyorum ancak bir başka para birimi için de büyük ölçüde (FED ve politikaları hariç) aynı şeyler söz konusu olacaktır. Yani aslında döviz neden yükselir diye düşünerek de bu yazıyı okuyabilirsiniz.

Dolar neden yükselir?

Tapınak şövalyeleri, illüminatinin oyunları, orta doğudaki büyük resim gibi dikkat dağıtıcı argümanları dikkate almadığımı belirteyim. Halk arasında sıkça duyabileceğiniz bu iddiaları benim blog yazılarımda göremezsiniz. Ben her zaman konunun akademik tarafıyla ilgilenirim.

İktisattaki temel arz-talep dengesini hatırlayacağım. Bir şeye olan talep yani ilgi çoksa, o şeyin fiyatı yükselir. Tüketim mallarında olduğu gibi dolarda da aslında durum bundan ibaret. Dolar yükseliyor ise bilin ki insanlar dolara daha çok sahip olmak istiyordur. İnsanlar daha fazla dolar alırsa, ortada alınacak olan dolar azalır ve doların fiyatı yükselmeye başlar. Eğer bir ülkede insanların satın alarak azaltamayacağı kadar dolar varsa (yani insanlar dolar aldıkça, ülkeye daha fazla dolar giriyorsa) işte o zaman doların fiyatı yükselmez. Ülkeye giren dolar miktarına göre sabit kalabilir, ufak dalgalanmalar yaşar hatta belki doların kuru düşer, yani dolar yükselmez.

Ülkeye giren dolar miktarı

Ülkeye giren döviz miktarı konusuna değinmeden olmaz. Bir ülkeye döviz girmesinin sadece ama sadece üç yolu vardır. Bunlar sırası önemli olmaksızın şu şekildedir:

  1. Yatırım (Uluslararası yatırım)
  2. Turizm (Yabancı turist gelmesi)
  3. İhracat (Mallarının ihracatı ile elde edilen gelir)

Eğer bu üç ana başlık ülke için iyi durumdaysa korkmayın o ülkede dolar yükselmez adeta yerlerde sürünür. Peki tek etken bu mudur? Hayır elbette değil. Bu üç ana başlık kendi içinde daha detaylı alt başlıklara sahiptir. Genel hatları ile bu konuya değinelim. Şimdi örnek olarak Türkiye’yi ele alalım. Ve farz edelim ki Türkiye’de dolar yüksek olsun. Mesela 1 ABD Dolarının karşılığı 4 Türk Lirası olsun. Ve doların yükselme sebepleri konusunu alt başlıklar halinde inceleyelim.

Doların yükselme sebepleri – Yatırım ilişkisi

Burada sözü edilen yatırım kavramı, elbette ki uluslararası yatırımdır. Yani yabancı sermayenin, Türkiye’ye kendi parasını sokması ve çeşitli yatırımlar yapmasıdır. Yabancı sermaye, bir başka ülkeye yatırım yapacaksa o ülkede belli başlı şeyler arar. Bunlardan en önemlisi siyasi istikrardır. Eğer ülkede siyasi karışıklık varsa, ülkenin halkı mutsuz ise, ülkenin refah seviyesi kötüye gidiyorsa, ülkedeki ekonomik düzenlemeler hukuka uygun şekilde ise, vergi oranları çok yüksek değilse yabancı sermaye o ülkeye parasını sokar.

Çünkü bilir ki eğer işler ters giderse, hukuk sistemine güvenir, siyasi otoritelere ve hükümete güvenir ve haklarının korunacağını bilir. Ancak yukarıda saydığım göstergeler iyi durumda değilse, yeni yabancı sermayeyi bırakın, ülkeye daha önceden gelen yabancı sermaye bile pılını pırtını toplayıp o ülkeden kaçar, daha fazla güvendiği, riskin daha az olduğu ülkelere yatırım yapar. Yani ne olur? Ülkeden dolar çıkar, ülkedeki dolar miktarı azalır.

Yabancı sermayeyi etkileyen bir diğer önemli unsur elbette ki ABD’de merkez bankası rolü üstlenen FED’in faiz oranlarıdır. Eğer FED faiz oranları yüksek ise, yabancı yatırımcı parasını FED’e götürür. Çünkü FED’in faizi yüksektir ve hiçbir şey yapmasa bile parası değer kazanacak, paradan para kazanabilecektir. Eğer FED’in faiz oranı düşükse, yatırımcı parasını FED’den alır yani ABD’den çıkarır ve başka ülkelerdeki fırsatları kovalar. FED hakkında daha detaylı bilgiler için buradaki yazımı okuyabilirsiniz.

Doların yükselme sebepleri – Turizm ilişkisi

Ülkeye dolar girmesinin kaynaklarından bir diğeri ise turizmdir. Turizm sektörünün “bacasız sanayi” olarak adlandırılmasının sebebini şimdi daha iyi anlıyor olabilirsiniz. Peki turist neden bir başka ülkeyi ziyaret eder? Elbette ki tatil yapmak için. Peki siz, güvenmediğiniz bir ülkeye tatil yapmaya gider misiniz? Terör tehlikesi olan bir ülkede ailenizle birkaç hafta geçirmek ister miydiniz?

Turist, yatırımcı gibidir. Güven arar, huzur arar, can güvenliği arar. Terörün olduğu ülkede turist olmaz. Terör tehlikesi ne kadar artarsa ülkeye gelen turist sayısı da o ölçüde azalacaktır.

Ülkemizden bahsedecek olursak, 2015 yılında Türkiye’ye gelen yabancı turist sayısı 36.2 milyon. Yani neredeyse ülkemizin nüfusunun yarısı kadar daha insan yıl içerisinde ülkemizi ziyaret etmiş, ülkemizde para harcamış ve turizm gelirlerine katkı sağlamış. 2016 yılında ise bu rakam 25.3 milyona gerilemiş. Yani turist sayısı azalmış.

Gelen her turist sizce kaç yüz dolar harcıyordur? Yapılan bir araştırmaya göre, Türkiye’ye tatil amacıyla gelen bir turist, bir günde en az 150 ABD Doları harcıyor. 2015 yılında turizm gelirimiz 35 milyar ABD Doları. Yani Koç Holding’in piyasa değerinin tam 3.5-4 katı. Koç Holding, Türkiye’nin en değerli özel şirketi.

Doların yükselme sebepleri – İhracat ilişkisi

Bu çok ama çok daha detaylı bir konu. Elimden geldiğince açıklayıcı olmak için konuyu basite indirgiyorum.

İhracat, ülke içerisinde üretilen malların dış ülkelere satılmasıdır. Bu satış, ülkeye dolar girmesi (döviz) anlamına gelir. Yani ülkedeki dolar miktarını artırır. Ne kadar çok ihracat yapılırsa, o kadar çok dolar sahibi oluruz. Ancak dışarıdan aldığımız mallara verdiğimiz dolarların, ülkemize giren dolar miktarından az olması gerekir ki, elimizde dolar kalsın. İşte ithalat-ihracat dengesi (Makro Ekonomi dersindeki (X-M)) budur.

Türkiye’de durum nasıl? Türkiye’de ihracat, her zaman ithalattan daha azdır. Yani bizim ülkemiz son 60-70 yıldır her yıl dışarıya sattığı maldan daha fazla mal satın almıştır. Bu ne demek oluyor? Her yıl biz kazandığımız dolardan daha fazlasını harcadık.

Bunun sebepleri var elbette. Dışarıya hammadde satışı ancak dışardan katma değeri yüksek mal satın alınması, sanayi tipi ürünler alıp daha çok tarım ve tekstil ürünleri satmamız, rekabet gücümüzün düşük olması, ithalata bağlı ihracat yapıyor olmamız şeklinde. Bu konudan tez yazılabilir o yüzden burada durmak zorundayım.

Özet olarak

  • Ülkedeki dolar talebinin, dolar miktarından fazla olması, doların yükselme sebeplerinin başında gelir.
  • Yabancı yatırımcının ülkeye gelmemesi, mevcut yatırımcının ülkeden çıkması doları yükseltir.
  • İthalat doların yükselmesinde çok önemli bir etkendir.
  • Siyasi sorunlar, bürokratik krizler doların yükselmesine sebep olur.
  • Turizm gelirlerinin düşmesi doları yükseltir.
  • Dışa bağımlı ekonomiye sahip ülkelerde dolar kuru daima istikrarsızdır.
  • Sanayi ürünleri ihraç etmeyen ülkelerde dolar kuru sorunu daima görülür.
PAYLAŞMA SEÇENEKLERİ

Dolar neden yükselir? Doların yükselme sebepleri nelerdir?” üzerine 3 düşünce

  1. Cengiz

    Öncelikle yazınızdan faydalandığım noktalar oldu, bunun için teşekkür ederim. Ama gözlemlerimle uyuşmayan durumlar da var, belirtmek isterim.
    5 yıldır ırakta yaşıyorum. Ve bu 5 yıl boyunca, 100 dolar ortalama 125 bin dinar seviyelerinde seyrediyor, bazı dalgalanmalarla beraber hep bu fiyata geliyor sonunda. Oysa ırak ekonomisi “Yatırım (Uluslararası yatırım)
    Turizm (Yabancı turist gelmesi)
    İhracat (Mallarının ihracatı ile elde edilen gelir)
    Eğer bu üç ana başlık ülke için iyi durumdaysa korkmayın o ülkede dolar yükselmez adeta yerlerde sürünür” meseleleriyle uzaktan yakından alakası yok. Ülke terör içinde ve göç veren, tüm yabancı sermayeler günden güne çekilmekte, ihracat ise sıfır. Yinede dolar kuru hep sabit. Bu neden olabilir.
    Bir diğer nokta “İktisattaki temel arz-talep dengesini” diyorsunuz. Bunun geçerli bir mantığının olduğuna inanmıyorum. Hukukda, yada psiko-analizde, yada sosyolojide sürekli söylenmesi sonucu gerçek zannedilen kabullerden olduğuna inanıyorum. Şu anda dünyanın neresine giderseniz gidin “toplum için şahıs feda edilir” anlayışını görürsünüz. Yaygın olması haklı olması anlamına gelmez. Oysa toplumu bireyler oluşturduğundan, bireyleri topluma feda etmek, toplumu yok etmek demektir. Getirebileceğim çok örnekler ile anlatmak istediğim iktisattaki arz-taleb, bir kabulden öte değildir. Ekmeğe taleb çok olunca fiyatı yükselir, ama neden? Ekmek için yapılan işlemlerde bi farklılık yok ki. Diyebilirsiniz “ekmeğe taleb artınca, una da taleb artıyor”. Ama yine kural: un için işlemlerde artma yok ki. Yani iktisatta arz-taleb yerine, realitedeki emek ve harçanan sabit kapital ve işgücü eğer kural olsa, sürekli fiyatların artması olmayacak.

    Cevapla
    1. Emrullah

      Cengiz arkadas senin arz talep iliskisine bakis acin farkli arz talep sadece iktisatta degil hayatin her yerinde var olan bir kanundur
      Iktisattaki durumu
      Sen yemek icin atese yani tup yahut dogal gaza ihtiyacin var bu senin talebin ureticide bunlari ureterek yani arz ederek talebini karsilar
      Ne kadar talep varsa o kadar arz olur eger talep den fazla arz olursa otomatikmen fiyat duser
      Eger talepden az arz olursa tabikide fiyatlar yukselecekdir yani anlayacagin arz talep her zaman gecerli bir kanundur

      Cevapla
  2. Cüneyt

    Dolar neden düşer diye ararken domaini beraber düşündüğümüz siteye girmek hem gururlardırdı hem hüzünlendirdi yolun açık olsun

    Cevapla

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir