Katılım bankası nedir? Katılım bankacılığı nasıl çalışır?


Bankacılık başlığı altında bu sefer geç kalınmış bir başlığa yer vermek istiyorum. Bu yazımda katılım bankası nedir ve katılım bankacılığı nasıl çalışır? Temel katılım bankacılığı enstrümanları nedir ve dünyada ve Türkiye’deki katılım bankalarından bahsederek bu konu hakkındaki tüm muhtemel sorulara yer vereceğim.

Her şeyden önce konuya yabancı olanlar için faaliyet alanlarına göre banka türlerinden bahsedelim.

  • Mevduat bankaları (Türkiye İş Bankası, Akbank vs.)
  • Katılım bankaları (Vakıf Katılım, Albaraka vs.)
  • Yatırım ve kalkınma bankaları (Türkiye Sınai Kalkınma Bankası, TurkishBank vs.)

Faaliyet alanlarına göre bankaları gördükten sonra dikkat edilmesi gereken bir diğer ayrım kamu ve özel banka ayrımıdır. Sermaye payı olarak devlet ağırlıklı bankalara kamu bankaları, özel sektör payı yüksek olan bankalara ise özel bankalar denir.

Bu kadar genel bilgiden sonra şimdi gelelim asıl konumuz olan katılım bankası nedir ve katılım bankacılığı nasıl çalışır başlıklarıyla tüm soru işaretlerini giderelim. Katılım bankacılığı hakkında internet ortamındaki en kapsamlı ve bilgilendirici yazının bu olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim.

Katılım bankası nedir?

Katılım bankacılığı temel prensip olarak faizsiz bankacılık ilkesine dayanır. Faizsiz bankacılık nedir dediğimizde aslında bu ilkenin bir gereği olarak mevduat bankalarından farklı enstrümanlar kullanıldığını görüyoruz. Ancak iktisadi olarak konuya yaklaşacak olursak temelde mevduat bankalarına eş veya benzer çözümler sunulur. Hatta değineceğim bazı noktalarda siz de göreceksiniz ki, özellikle atıl fonların yani yastık altında muhafaza edilen fonların ekonomik sisteme katılmasında katılım bankaları önemli bir rol üstlenir.

Halk arasında İslami Bankacılık olarak tanımlanan katılım bankaları ekonomik açıdan önemli bir görev üstlenir. Daha önceki yazılarımda da belirttiğim üzere, gelişmiş ülke olmanın koşullarından bir tanesi bankacılık sisteminin gelişmiş olması ve nakit paranın mümkün olduğunca az kullanılmasıdır. Katılım bankaları, birikimlerini faiz piyasasından uzak tutmak isteyen mevduat sahiplerini ve fon ihtiyacı olan ancak bunu faiz piyasasından sağlamak istemeyen kişileri bir araya getirerek, finans piyasalarındaki bir boşluğu doldurur. Bu sayede hem atıl durumdaki fonlar ekonomik hayata kazandırılır hem de katma değer yaratılır.

Katılım bankacılığı nasıl çalışır?

Katılım bankaları faizsizlik prensibi dışında aslında mevduat bankaları ile oldukça benzer şekilde çalışır. Yani temelde yine fona ihtiyaç duyan banka müşterileri ev veya araba alırken katılım bankalarını tercih edebilir. Ancak katılım bankalarının fon toplama şekilleri farklıdır. Mevduat bankaları faiz kazancı vaad ederek fon toplarken, katılım bankaları kar payı vaad ederek fon toplamaktadır. Peki bunun sonucu nedir?

Mevduat bankalarında faiz getirisi yani faiz kazancı anlaşmanın başında belirli iken katılım bankalarında kazanç kavramı vade sonunda kar payı olarak ortaya çıkar. Banka ne kadar kar elde ediyorsa, müşterilerine onu yansıtır. Hatta Türkiye Katılım Bankaları Birliği (TKKB)’nin hazırladığı bir tanıtım dokümanına göre, katılım bankası zarar ederse, müşterisi zarara da katılmış sayılır. Yani kar payı önceden %100 doğruluk ile belli değildir. Gerçekleşen somut olaylar neticesinde önceden hesaplanandan farklı getiriler elde edilebilir.

Faizsizlik prensibi yani faizsiz bankacılık ilkesi ise üç maddede açıklanır. Faizsiz bankacılık nedir dediğimizde karşımıza çıkan üç madde şudur;

  1. Birikim sahiplerinden fon toplarken faizde olduğu gibi sabit bir getiri taahhüt etmemek,
  2. Fona ihtiyaç duyanlara nakit olarak kredi vermeyip, malı peşin alıp vadeli olarak satmak veya ortaklık kurmak,
  3. Her türlü bankacılık çözümlerinde faizin her çeşidinden kesinlikle kaçınmak.

Burada bir örnekle katılım bankalarının çalışma prensibinden bahsedelim. Aşağıda katılım bankacılığı terimleri kısmında daha detaylı şekilde yer vereceğim örnek bir kavram var. Murabaha olarak tanımlanan bu terim sadece katılım bankacılığına özgü. Bir KOBİ’nin ihtiyaç duyduğu bir makine olsun. Bu makineyi almak için KOBİ’nin iki alternatifi var. Ya mevduat bankasına giderek kredi çekecek yani faiz sisteminden fon kullanacak. Ya da bir katılım bankasına gidecek. KOBİ, katılım bankasına gittiğinde gerekli incelemeler yapıldıktan sonra ilgili katılım bankası, KOBİ’nin ihtiyaç duyduğu makineyi satın alıp, KOBİ’ye vadeli olarak satar. Veya işlemin hacmine göre KOBİ ile bir ortaklık anlaşması imzalar. İşte bu hizmet türüne, katılım bankacılığında murabaha denir.

Aslında burada dikkat çekmek istediğim konu, katılım bankacılığı hakkındaki yanlış bilinen bir önyargıyı açıklığa kavuşturmak. Katılım bankası demek sadece “faizsiz bankacılık” demek değildir. Katılım bankası demek, mevduat bankalarından farklı şekilde fon toplayan banka demektir. Yani yine fon sahipleri ile fona ihtiyaç duyanları bir araya getiren kurum statüsündelerdir. Farklı şekillerde fon toplamanın bir sonucu olarak başta murabaha olmak üzere kendine hizmet ve çözümler de beraberinde karşımıza çıkmaktadır.

Dünyada ve ülkemizde katılım bankacılığı

Katılım bankacılığının tarihçesi dünyada 1960’lı yıllara kadar uzanır. İlk örneği Mısır Kahire’de karşımıza çıkıyor. Keynesyen ekonominin çöküşü olarak gösterilen meşhur 1970 petrol şokları sonrasında Arap dünyası yeni bir bankacılık arayışına başlamış ve faizsiz prensiplere dayanan katılım bankası ortaya çıkmıştır. Nasser Social Bank olarak adlandırılan ilk katılım bankası örneğinden sonra 1975 yılında 43 müslüman ülkenin katılımıyla İslam Kalkınma Bankası (Islamic Development Bank) faaliyetlerine başlamıştır. Bugün İslam Kalkınma Bankası’nın 57 üyesi bulunmaktadır. Türkiye, İslam Kalkınma Bankası’na %6.45 pay ile üye ülkeler arasında yer almaktadır.

Batı dünyasında ise 1980 döneminde Citibank, HSCB, Union Bank of Switzerland, Kleinwort Benson, ANZ Grindlays, Goldman Sachs, Islamic Bank of Britain gibi finans kuruluşları ve bankalar, katılım bankacılığı çözümleri sunmaya başlamışlardır.

Yine dikkat çekmek istediğim bir diğer konu ise aslında katılım bankacılığının ülkemiz topraklarında çok daha eskiye uzandığına dair bazı bilgiler mevcut. Katılım bankacılığı esasında 19. Yüzyıl öncesindeki Osmanlı İmparatorluğu topraklarında örnekleri görülen para vakıfları ile son derece benzer özellikler taşımaktadır. 1456 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafında İstanbul’da kurulan bir para vakfı, Yeniçeri askerlerinin beslenmeleri için kasaplardan alınan etin finansmanını sağlama görevini üstlenmişti. 24.000 altın sermaye ile yapılan bu finansman, temelde faizsiz şekilde katılım bankacılığının tarihçesi içerisinde yer almaktadır. Zaman içerisinde ise para vakıfları yeni bankacılık sistemleri karşısında etkinliğini kaybetti.

Türkiye’deki katılım bankaları ve tarihi

1983 yılında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın Özel Finans Kuruluşları’na (ÖFK) izin vermesiyle birlikte katılım bankacılığının önü açılmıştır. Ülkemizdeki ilk katılım bankası örneği 1985 yılında faaliyete geçen ve bugün halen faaliyetlerine devam eden Albaraka Türk’tür. Günümüzde, Türkiye Katılım Bankaları Birliği’ne bağlı beş (5) adet katılım bankası vardır. Bunlar;

  1. Albaraka Türk
  2. Kuveyt Türk
  3. Türkiye Finans
  4. Ziraat Katılım (İlk kamu katılım bankası olma özelliği taşımaktadır)
  5. Vakıf Katılım

2017 yıl sonu verileri ile baktığımızda yukarıda sayılı beş katılım bankasının ülke genelinde 1032 şubesi ve yaklaşık 15.000 çalışanı vardır. Ülkemizde katılım bankaları son yıllarda mevduat bankalarında daha hızlı ve büyüme trendi içerisinde yer almaktalar. Özellikle KOBİ’lerin katılım bankaları tercihi dikkat çekmektedir. 2016 ve 2017 yılı karşılaştırmalarında aktif büyüklük %19 artış göstermiş, karlılık oranı ise %31 yükseliş göstermiştir. Tüm bankacılık sektörü arasında en yüksek büyüme oranları son yıllarda katılım bankalarında karşımıza çıkıyor.

Bu yükselen trendin arkasında elbette farklı sebepler var. Ancak en önemlilerinden bir tanesi, tıpkı mevduat bankalarında olduğu gibi, katılım bankalarında gerçek kişilerin açtırdığı cari hesapların 100.000 TL’ye kadar Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) garantisi kapsamında olmasıdır.

Katılım bankacılığı terimleri (Enstrümanları)

Katılım bankaları kendilerine has fon toplama yöntemleri sebebiyle kendi ürün ve hizmetlerini geliştirmiş, bu süreçte mevduat bankalarından farklı kavramlar ortaya çıkmıştır. En çok merak edilen kavramlara aşağıda ver verdim. Bu kavramlar aynı zamanda katılım bankacılığı enstrümanları olarak da bilinir.

  • Murabaha (Finansal alım-satım desteği)
  • Muşareke (Kar – zarar ortaklığı)
  • Mudarebe (Emek – sermaye ortaklığı)
  • İcar (Finansal kiralama)
  • Faizsiz Bireysel Emeklilik Sistemi
  • Karz-ı Hasen (Güzel Borç/Faizsiz Ödünç)
  • İstisna (Eser Sözleşmesi)
  • Selem (Peşin ödeme ve vadeli mal satışı)
  • Sukuk (Katılım bonosu)
  • Tekafül (Katılım sigortası)
  • Yatırım Vekaleti

Bankadan bankaya ufak farklılıklar söz konusu olabilir ancak dünya çapında en yaygın kullanılan ve ülkemizde de gördüğümüz enstrümanlar bunlar.

Özet

  • Kronolojik olarak ele aldığımızda Osmanlı İmparatorluğu içerisinde kurulan para vakıfları, katılım bankacılığının prensip olarak görüldüğü ilk finans kuruluşları olarak karşımıza çıkar.
  • Katılım bankacılığı, 1970 ve sonrasında tüm dünya ve ülkemizde örneklerini gördüğümüz, diğer bankacılık faaliyetlerine kıyasla yeni gibi görülen ancak uzun süredir ekonomik hayatın içerisindeki bir anlayıştır.
  • Katılım bankacılığının farkı, fon toplama aşamasında karşımıza çıkmaktadır. Fon toplama aşamasındaki farklılık dışında mevduat bankaları gibi bireysel ve ticari çözümler sunulur.
  • Faizsizlik prensibinin uygulandığı bir bankacılık türüdür. Bu sebeple “İslami Bankacılık” olarak tanımlanır.
  • Tarihsel olarak ülkemizdeki ilk katılım bankası örneği 1985 yılında faaliyete geçen Albaraka Türk bankasıdır. TCMB’nin ÖFK’lara izin vermesiyle karşımıza çıkmıştır.
  • Ülkemizde Türkiye Katılım Bankaları Birliği (TKBB) isimli ve bu alanda bir kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşu bulunmaktadır. Katılım bankaları TKBB’ye üyedir.
  • Türkiye’de TKBB üyesi olan beş adet katılım bankası mevcuttur.
  • İlk kamu katılım bankası Ziraat Katılım’dır.
PAYLAŞMA SEÇENEKLERİ

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir