Muhasebe karı ve iktisadi (ekonomik) kar nedir? Nasıl hesaplanır?

0
547

Maliyet teorisi kapsamında karşımıza çıkan muhasebe karı ve iktisadi (ekonomik) kar ayrımını beraberindeki kavramlarla birlikte ele alacağımız bir yazı ile karşınızdayım. Bu yazımda örtük maliyet, açık maliyet, aşırı kar, pozitif iktisadi kar, sıfır iktisadi kar, normal kar gibi kavramlarla birlikte muhasebe karı ve iktisadi kar nedir sorusuna cevap vereceğiz.

Muhasebe karı ve iktisadi kar kavramları mikro iktisat başta olmak üzere muhasebe ve işletme derslerinde de mutlaka karşınıza çıkmıştır. Tek bir yazı ile tüm bu sınavlarda işinize yarayacak bilgileri toparlayacağım ayrıca güzel bir genel kültür bilgisi olduğunu da kabul edelim. Şimdi konuya girelim.

Maliyet nedir?

Hemen hepimizin bu soruya vereceği bir cevap vardır. Ve eminim ki çoğu doğrudur. Ancak akademik bir cevap vermek gerekirse maliyet, üretim sürecinde girdi ile çıktı arasındaki parasal ilişkidir. Bir firmanın üretim yapabilmesi için üretim faktörlerine ihtiyacı vardır. Üretim faktörlerinin bir fiyatı olması sebebiyle firma her kullandığı üretim faktörüne bir bedel öder. Ödenen bu bedellere maliyet denir.

Ancak maliyet kavramı ve kar kavramları bir araya geldiğinde iktisat ve muhasebe disiplinleri bize farklı şeyler söyler. Hemen gözünüz korkmasın. Aslında oldukça kolay bir ayrım var. Şimdi bu ayrımı yapalım ve konuyu tatlıya bağlayalım. Şöyle ki;

Muhasebe karı = Toplam hasılat – Açık maliyet

İktisadi (ekonomik) kar = Toplam hasılat – (Açık maliyet + Örtük maliyet)

Şimdi örnek bir senaryo oluşturalım. Bir üretim tesisi açmak isteyen iki ortak olsun. Halı fabrikası açmak istiyor olsunlar. Bu ortakların toplam paraları 300.000 TL olsun. Ortakların birde kendilerine ait boş bir fabrika binası olsun. Senaryomuza göre bu iki ortak, bir üretim yapacaklar ve üretim sürecinde maliyet başlığında bahsettiğim gibi üretim faktörleri için bedel ödeyecekler. Ancak bazı üretim faktörlerine zaten sahipler. Yani sahip oldukları üretim faktörleri için bedel ödemeyecekler. Sahip olmadıkları üretim faktörlerine ise bedel ödeyecekler. Üretim faktörlerini kısaca hatırlayalım:

  • Emek (Sahip değiller, işçi çalıştırmak zorundalar)
  • Sermaye (300.000 TL nakit sermayeleri ve fabrika binaları var ancak makineleri yok)
  • Doğal kaynak (Sahip değiller üretim için hammadde almak zorundalar)
  • Girişimci (İki ortağın kendisi)

(Bu konuda daha detaylı bilgi için Üretim faktörleri (kaynaklar) nelerdir? başlıklı yazıma bakabilirsiniz.)

Gelelim bizim iki ortağında sahip olmadığı ve ihtiyaç duydukları, bedel ödemek zorunda oldukları üretim faktörlerine. Ortaklarımızın nelere ihtiyacı var?

  • İşçi (Halı fabrikası kuruyoruz ve çok sayıda işçiye ihtiyacımız var)
  • Makine (Halı dokuma makinelerine ihtiyacımız var)
  • Hammadde (Pamuk, iplik, boya gibi üretimde ihtiyaç duyulanlar)

Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için iki küçük kavramın tanımını vermek gerekiyor. Şimdi bu iki tanımı verelim.

Açık maliyet nedir?

Açık maliyet, üretim sürecinde sahip olunmayan üretim faktörlerine yapılan ödemelerdir. İşçi ücretleri, satın alınması gereken hammadde ve makineler açık maliyet kavramının en güzel örneğidir. Diğer bir ifade ile açık maliyet, muhasebe kayıtlarında gider olarak gösterilebilen maliyet kalemleridir. Açık maliyet, herkes tarafından görülüp, dışarıdan fark edilebilen bir maliyet türüdür.

Örtük maliyet nedir?

Örtük maliyet (bazı kaynaklarda gizli maliyet), üretim sürecinde sahip olunan üretim faktörlerinin fırsat maliyetidir. Muhasebe kayıtlarında görünmeyen, bizim örneğimize göre üretim tesisi açmak yerine mevcut kaynakları başka yerlerde kullanma fırsatının maliyetidir. Muhasebeciler için hiçbir anlam ifade etmeyen ancak iktisatçıların dikkate aldığı bir kavramdır. İşte görünmeyen bu tutarlar, örtük maliyet olarak adlandırılır.

(Eğer fırsat maliyeti kavramıyla ilgili daha detaylı bilgi almak isterseniz Fırsat maliyeti (alternatif maliyet) nedir? başlıklı yazıma bakabilirsiniz.)

Senaryomuz hazır. Şimdi gelelim muhasebe karı ve iktisadi (ekonomik) kar ayrımına. Muhasebe ve İktisat birbirlerinden oldukça farklı disiplinler. Sokak diliyle konuşmak gerekirse, muhasebeci kafası ve iktisatçı kafası birbirlerinden farklı.

Muhasebe karı nedir? Muhasebe karı nasıl hesaplanır?

Muhasebe karı bize diyor ki; her ay kasaya giren para miktarından (toplam hasılat), kasadan çıkan paranın farkını alalım. Yani halı fabrikamızı kurduk, ilk ay 80.000 TL’lik halı sattık. Toplam hasılatımız 80.000 TL. Üretim sürecinde bize ait olmayan ve para ödeyerek sahip olduğumuz üretim faktörlerine ise (işçi ücretleri, hammadde ve makine taksitleri) 50.000 TL ödedik. Yani açık maliyet tutarımız 50.000 TL. Dolayısı ile Muhasebe karı da 30.000 TL’dir. Tutarları yerine koyduğumuzda sonucun 30.000 TL çıktığını siz de görebilirsiniz.

Muhasebe karı = Toplam hasılat – Açık maliyet

İktisadi kar nedir? İktisadi (ekonomik) kar nasıl hesaplanır?

İktisadi kar ise direkt olarak fırsat maliyetiyle ilgileniyor. Sadece her ay düzenli olarak para ödenen üretim faktörleriyle ilgilenmiyor. Aynı zamanda sahip olunan ve bedel ödenmeyen üretim faktörlerinin fırsat maliyetini de hesaba katıyor. Nasıl yani?

İktisadi kar yani ekonomik kar kavramına göre, iki ortak bir üretim tesisi açmak yerine gidip başka bir firmada işçi veya yönetici olarak çalışıp maaş alabilirdi. Kişi başı 5.000 TL’den toplam 10.000 TL’lik bir fırsat maliyeti söz konusu. Yine sahip olunan bir başka üretim faktörü 300.000 TL nakit para. İktisadi kar der ki, o parayla üretim tesisi kurmak yerine gidip bankada vadeli hesaba yatırıp her ay 10.000 TL faiz geliri elde edebilirdin. Elde etmekten vazgeçtiğin 10.000 TL faiz geliri senin fırsat maliyetindir. Veya sahip olduğumuz boş fabrika binasını kullanmak yerine o binayı 10.000 TL’ye kiraya verebilirdin. Ancak sen gittin o binayı kullandın ve her ay elde edebileceğin 10.000 TL kiradan vazgeçtin. Fabrika binasının fırsat maliyeti ise 10.000 TL’dir.

Hatırlarsanız ilk ay 80.000 TL’ye halı satmıştık. Sahip olmadığımız üretim faktörleri için (işçi ücretleri, hammadde ve makine taksitleri) 50.000 TL ödemiştik. Sahip olduğumuz üretim faktörlerinin fırsat maliyeti ise 30.000 TL. Şimdi yukarda verdiğim iktisadi kar formülünde bu tutarları yerine koyduğumuzda sıfır çıktığını görüyoruz. Yani iktisadi kar açısından kar etmemiş oluyoruz. Ancak muhasebe tarafından konuya baktığımızda 30.000 TL muhasebe karı görünüyor.

İktisadi (ekonomik) kar = Toplam hasılat – (Açık maliyet + Örtük maliyet)

Konunun özü bu ancak ufak bir iki detay daha var. Sizin de fark edebileceğiniz gibi muhasebe karı kavramında göre 30.000 TL kar elde ettiğimiz bir durumda, iktisadi kar kavramına göre aslında ortada herhangi bir kar durumu söz konusu olmuyor. Çünkü örtük maliyet ile muhasebe karı birbirine eşit oluyor. Yani buradan hareketle şöyle bir eşitli elde ediyoruz.

Sıfır iktisadi kar = Normal kar

Örneğimize göre toplam hasılatımız ilk ay 80.000 TL yerine 100.000 TL olsaydı yani 100.000 TL’lik halı satmış olsaydık bu durumda muhasebe karı 50.000 TL çıkar, iktisadi kar ise 20.000 TL çıkardı. Böyle bir durumda ise aşağıdaki gibi bir eşitlik elde ederdik.

Pozitif iktisadi kar = Aşırı kar
(Örtük maliyetin üzerindeki muhasebe karına aşırı kar denir)

Ve son olarak, ilk ay 80.000 TL değil, 100.000 TL değil sadece 70.000 TL’lik toplam hasılatımız, halı satışımız olsaydı ne olurdu? Bu durumda muhasebe karı 20.000 TL iken iktisadi kar -10.000 TL olurdu yani iktisadi kar açısından zarar etmiş olur ve şöyle bir eşitli elde ederdik.

Negatif iktisadi kar = Zarar

Özet olarak

  • Muhasebe karı ve iktisadi (kar) kavramları birbirlerinden farklıdır.
  • Bu farklılığın sebebi iki farklı disiplinin kar kavramına farklı açılardan bakmasından kaynaklanır.
  • Muhasebe karı sadece açık maliyetleri yani muhasebeleştirilebilen maliyet kalemlerini dikkate alır.
  • İktisadi (ekonomik) kar kavramı ise hem açık hem de örtük maliyetleri dikkate alır.
  • Örtük maliyet, sahip olunan, bir bedel ödenmeyen üretim faktörlerinin fırsat maliyetine eşittir.
  • Aynı veriler ile muhasebeye göre kar ediyor gibi görünürken, iktisadi açıdan aslında zarar ediliyor olunabilir.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here